In de GWW-sector zorgen de stikstofproblematiek, kwaliteit oppervlaktewater en de ambitie van de Nederlandse overheid om uiterlijk in 2030 volledig klimaatneutraal én circulair te zijn voor de nodige uitdagingen. Voor deze laatste twee zijn de afgelopen jaren de nodige tools en maatregelen ontwikkeld en in de praktijk gebracht. Het blijft echter complex om de juiste afwegingen te maken, zeker waar het materialisatie en kosten betreft. Kunstwerken in hout bieden in veel gevallen een meervoudige oplossing.
Tekst: Eric de Munck, Centrum Hout/VVNH
Pieter Smitbrug: langste fietsbrug in Europa als blikvanger in het Groningse landschap. Foto: Walter Frisart.
Het wordt steeds duidelijker dat biobased materialen, en dus ook hout, een belangrijke rol kunnen spelen bij het behalen van de duurzame doelstellingen. Zo zijn biobased materialen speerpunt bij de werkgroep GWW vanuit de Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB). Daarnaast maakt het CROW een verduurzamingsslag in haar RAW-systematiek en krijgt hout meer aandacht in de Strategie Klimaatneutrale en Circulaire Infrastructuur (KCI). Samen met waterschappen en gemeenten wil Rijkswaterstaat in 2030 onze infrastructuur zoveel mogelijk klimaatneutraal en circulair maken en onderhouden.
Houtconstructies zijn in veel gevallen een oplossing voor huidige uitdagingen in de GWW:
Bij de productie van houtproducten komt geen of nauwelijks stikstof vrij en kunnen net als andere producten emissieloos worden aangebracht.
Houttoepassingen vervuilen het water niet met onder meer weekmakers, brandvertragers, micro- of nanoplastics. De natuurlijke inhoudsstoffen en vezels die vrijkomen over de tijd zijn biologisch afbreekbaar. Verduurzamingsmiddelen mogen wettelijk al heel lang niet meer worden toegepast in de gww.
Hout is eenvoudig te bewerken en vraagt in de productiefase weinig (fossiele) energie, dus zijn er weinig emissies. De CO2-emissies door transport zijn laag; omdat tropisch hout in bulk wordt vervoerd zijn ook hierbij de CO2-emissies per m3 laag. Deze emissies worden gecompenseerd door CO2-opslag in hout tijdens de gebruiksfase en met verlenging door hergebruik. Door substitutie met hout worden CO2-emissies door CO2-intensieve materialen verlaagd. Daarmee wordt een immense CO2-buffer opgebouwd die niet opweegt tegen het in het bos laten staan van hout zoals wel eens in de markt wordt beweerd. In 2018 waren de op dat moment aanwezige hout toepassingen in de gww in Nederland goed voor een CO2-opslag van maar liefst 1.053 Mton CO2eq. Gebruik daarom hout uit duurzaam gecertificeerde bossen met een certificaat goedgekeurd door de Nederlandse overheid (TPAC). Dan draag je bij aan het behoud van bossen en bijbehorende biodiversiteit, waarbij bomen hout blijven produceren en het bos tegen ontbossing wordt behoed.
Kunstwerken in hout, zoals damwanden, beschoeiingen, fiets- en voetgangersbruggen, sluizen, meerpalen en remmingwerken, zijn van oudsher van hout. Een groot deel van de huidige assets zijn dan ook nog steeds van hout. Daarmee is er ook heel veel kennis van deze constructies en kan met grote zekerheid uitspraak worden gedaan over levensduur en levensduur verlengende maatregelen, in tegenstelling tot vele ander, nieuwe producten.
Hout en houtproducten hebben door hun eigenschappen gemiddeld een lage milieubelasting. Dat blijkt ook uit de milieuverklaringen en milieukostenindicator (MKI). Steeds meer overheden gebruiken de MKI voor het beoordelen van hun investeringen; Rijkswaterstaat zal vanaf 2027 MKI scores leidend maken in hun aanbestedingen. De milieuscore van houttoepassingen voor de gww zijn opgenomen in de Nationale Milieudatabase, in te zien via de viewer en te gebruiken in DuboCalc. Op www.houtindegww.nl staan ook een aantal milieudeclaraties (EPD’s) van damwanden, beschoeiingen en dekdelen. Een analyse van de eigen assets met een koppeling aan MKI effecten kan een helder inzicht geven in de doelmatigheid van beleid en duurzaamheidsbesluiten onderbouwen.
Circulair gebruik ‘Circulaire houten damwanden’, stadsgracht te IJsselstein (Utrecht). Foto: Eric de Munck, Centrum Hout/VVNH.
Hout is een natuurlijke grondstof en zonder toevoegingen volledig circulair. Houtconstructies zijn kunnen in tegenstelling tot ander materialen worden gerepareerd of geupdrade, zoals meerpalen, remmingwerken en sluisdeuren. Houtconstructies zijn over het algemeen niet verlijmd en daarmee eenvoudig te demonteren en snel geschikt voor hergebruik. Denk hierbij aan hergebruik van damwanden (omkeren) en brugonderdelen. Secundair hout dat is ‘geoogst’ uit bruggen, damwanden, meerpalen of sluizen wordt al veelvuldig en vaker gebruikt voor nieuwe houttoepassingen. De Wageningen Universiteit en Research (WUR)(WUR, 2024) heeft dit middels onderzoek ook bevestigd en voorstellen gedaan aan stichting NMD voor meer realistische einde leven, respectievelijk verwerkingsscenario’s.
In het licht van circulariteit wordt ook geïnnoveerd in hout. Stationsgebouwen van hout hebben hun intrede gedaan (onder andere Rotterdam CS, Assen en Ede-Wageningen) en verkeersbruggen in hout zijn onderwerp van onderzoek en succesvolle plaatsing, zoals die van de Passerelle te Zwolle, is daar een uitvloeisel van die wacht op navolging.
Passarelle Zwolle: innovatief houtgebruik met grote overspanningen. Foto: Dura Vermeer Infra.
Door het juist ontwerpen, detailleren, maken en onderhouden van kunstwerken kan de levensduur aanzienlijk worden verlengd. Dat geld zeker voor een natuurproduct als hout.
De CROW Publicatie 213 ‘Hout in de GWW-sector’[1] geeft een veelheid aan referentiedetails, waarmee de levensduur van houtconstructies eenvoudig kunnen worden verlengd. Daarnaast wordt ook onderzoek gedaan aan levensduren. Voor damwanden is vastgesteld dat de gemiddelde levensduur van damwanden van tropisch loofhout gemiddeld 37 jaar is (ruim 2700 projecten)(Westenberg, 2018), en met deksloof 43 jaar. Uit recent onderzoek van TU Delft in samenwerking met Provincie Noord-Holland (Kamath et al., 2025) dat damwanden (Azobé) van maar liefst 57 jaar oud een restlevensduur (152 monsters) hebben van 22 tot 43 jaar. Dit op basis van sterkteonderzoek, slijtageprofielen (0,33 mm per jaar) en modellering. Aanvullende onderzoek heeft nogmaals aangetoond dat regulier onderhoud een positieve bijdrage levert aan de stabiliteit van oevers en restlevensduur van de damwanden; zie Handboek oeverconstructies voor richtlijnen (CROW, 2020).
Opdrachtgevers worstelen regelmatig met het feit dat afmetingen, verbindingen etc. van kunstwerken niet zijn gestandaardiseerd, hetgeen zijn impact heeft op kosten en onderhoud:
is niet bijna elke fiets-en voetgangersbrug in uw gemeente anders gedetailleerd? De CROW Publicatie 213 Handboek Hout (CROW, 2022) in de gww biedt een groot aantal referentie details die kunnen helpen te harmoniseren. Het verwijzen naar deze publicatie in aanbestedingen levert dan ook een directe bijdrage aan kostenreductie en verlengen levensduur en indirect ook aan de klimaat- en circulariteitsdoelstellingen.
Referentiedetails: a) snelle droging door luchtig detailleren aansluitingen met afstandhouders, b) het toepassen van EPDM- of foamband of RVS-profiel voorkomt lekkage van vocht via het boorgat van het bevestigingsmiddel in de houten ligger, c) naar buiten toe afschuinen leidt regenwater van de constructie af in plaats van er naartoe, en d) voldoende ruimte (> 2 cm) tussen dekdelen en leuningstijlen voorkomen ophoping van vuil en vocht (CROW, 2022).
Luchtige aansluiting dekdelen en stijlen: a) zijaanzicht. Foto: Eric de Munck, Centrum Hout.
Juiste detaillering is essentieel voor het verlagen van regulier onderhoud en vraagt minder inspecties. Mochten er desondanks problemen aan het licht komen, dan is dat over het algemeen in de eerste 15 jaar, of pas aan het einde van de technische levensduur. In de B&U is de aannemer 10 jaar aansprakelijk voor gebreken. Voor de gww bieden leden van de Koninklijke VVNH de mogelijkheid aan de eerste koper van gwwhout om gebruik te maken van de Garantievoorwaarden Hout in de gww, met een lange levensduur als uitgangspunt op basis van betrouwbare houtkwaliteit, juiste houtsoortkeuze en detaillering en onderhoud. (Voor meer informatie kijk op: https://www.vvnh.nl/vvnh-verkoopvoorwaarden)